संक्षिप्त परिचय

बनेपाको भौगोलिक परिवेश

पूर्वमा 'रक्तचन्दन' भनिने चण्डेश्वरीजङ्गल, उत्तरमा थागु (माथिको) जङ्गल र दक्षिणमा क्वःगु (तलको) जङ्गलको पृष्ठभूमिमा काठमाडौंबाट करिब २५ कि. मि. पूर्व समुद्री सतहदेखि ४८०० फिट उचाइमा अनि २७.३७ डिग्री अक्षांश र ८१.३१ डिग्री देशान्तरमा रहेको एउटा सानो तर रमणीय उपत्यकामा अवस्थित प्राचीन नगरी बनेपा ऐतिहासिक र धार्मिक क्षेत्र हो । पुरानो बनेपा नगर क्षेत्र पूर्वमा चण्डेश्वरीखोला, पश्चिमबाट दक्षिण हुदै पूर्वतिर बगिरहेको पुण्यमाताखोला अनि पहाड र पर्वत र स-साना गाउहरूले घेरिएको करिब ६.३१ वर्ग कि. मि. परिधिमा सागा, नाला, धुलिखेल, श्रीखण्डपुर, चौकोट र पनौतीका बीचमा अवस्थित बनेपा काभ्रेपलाञ्चोक जिल्लाको महत्वपूर्ण व्यापारिक केन्द्र पनि हो । 'बने' ले व्यापार र 'पा' ले बस्ती भन्ने बुझाउछ । त्यसैले बनेपा व्यापारीहरूको थलो हो ।

बनेपा शब्दको व्युत्पति र यसको इतिहास

बनेपा सहर वणिर्पुर, बनेकापुर, बनेपुर, ब्यनेपे, बिन्यापा, विनयापुरी, विनायकपुरी, वनिंयप्य भनिँदै पछि 'बनेपा' हुन आएको हो । नेवार समुदायमा यस सहरलाई भोंदे अथवा भ्वत पनि भन्ने गरिन्छ । भोटसँग पहिल्यैदेखि राम्रो व्यापारिक सम्बन्ध भएका कारणले यसलाई भोंदे अथवा भ्वत भनिएको हुनर्पर्छ । बनेपालाई 'भुज' पनि भन्ने गरिन्थ्यो । बनेपामा रहेको लिच्छविकालीन शिवदेव अंशुवर्माको अभिलेखमा यसको चार किल्ला खुलाउदा 'चन्द्रेश्वर (चण्डेश्वरमहादेव) ङ ग्रामस्तत' उल्लेख भएकाले बनेपा नै भुजङग्राम हुनुपर्ने देखिन्छ । 'ङ ग्राम' भनी उल्लेख भएको यो ठाउ किरातकालमा नै गाउका रूपमा विकसित भइसकेको हुनुर्पर्दछ । किनभने नालङ, साङ, खोप्रिङ आदि ङ, ∙ आएका बस्तीहरूले ती बस्तीहरू किरातकालीन हुन् भन्ने बुझाउछन् । राजा अभय मल्लको शासनकालको चागुनारायणको भण्डारभित्रको ने. सं. ३५७ को एउटा ताडपत्रमा बनेपालाई 'बनिंयप्य' उल्लेख गरिएको छ । त्यस्तै, बनेपाका राजा जयार्जुनदेवको नाम उल्लेख भएको ने. सं. ४८५ को एउटा ताडपत्रमा यस सहरलाई 'विनयापुरी' उल्लेख गरिएको छ ।

बनेपा निर्माण हुदाको रूप

बनेपामा पहिले 'भोलाखा’ भन्ने बस्ती मात्र थियो रे । तर कलिगत वर्ष४१९७ अर्थात् वि. सं. ११५९ मा पूर्व मध्यकालीन राजा आनन्ददेवले बनेपावरिपरिका स-साना बस्तीहरू भोलाखाबस्तीसँग मिलाई नया बनेपाको निर्माण गर्दा आठ दिशामा आठ गणेशहरू दिक्पालका रूपमा प्रतिष्ठापन गरी प्रत्येक गणेशको मन्दिरसमीप ढोका, पोखरी र पाटी बनाइदिएका थिए । त्यसैले मल्लकालदेखि नै बनेपामा यी आठैवटा गणेशहरूसँग सम्बन्धित एउटा-एउटा दाफा भजन हुन्थे । यस ठाउका मानिसहरू बिहान-बिहान पोखरीमा मुख धोई पाटीमा बसेर भजन गर्दै देवीदेवताको आरती गर्थे । मानिसहरू विहान-विहान देवदेवीहरूप्रति आस्था राखी शुद्ध चित्तले जीवनयापन गर्दथे र बेलुकी पनि पाटीमा बसेर भजन गरी आनन्दपूर्वक जीवन बिताउथे । तर हाल केही पोखरीहरू र्सार्वजनिक कामका लागि प्रयोग भइसकेका छन्, केही पाटीहरू हराइसकेका छन् र चारवटाजति दाफा भजनहरू मात्र चलिरहेका छन्                                              ।

बनेपा निर्माण गर्दाको संरचना अत्यन्तै वैज्ञानिक किसिमको थियो । घाम र हावाको सन्तुलन मिलाउनका लागि ठाउठाउमा ननि (चोक) हरू, पानीको व्यवस्था मिलाउन ढुङ्गेधारा र इनारहरू, सांस्कृतिक कार्यक्रमहरू गर्न र नाटक देखाउन डबलीहरू राखी निर्माण गरिएको बनेपा अत्यन्तै व्यवस्थित थियो । यहा नौवटा ढुङ्गेधाराहरू, नौवटा ननि (चोक) हरू, नौवटा डबलीहरू र ९९ वटा इनारहरू थिए । यसरी ९ अङ्क पारेर निर्माण गरिएको बनेपानगरी लक्षणयुक्त छ भनी बूढापाकाहरू भन्दछन्, किनभने शास्त्रीय दृष्टिकोणले ९ अङ्क लक्षणयुक्त र फलदायी हुन्छ । तर धेरैजसो इनारहरू पुरिइसकेका छन्, ढुङ्गेधाराको पानीका मुहानहरू सुकिसकेका छन्, धेरै ठाउका ननि (चोक) हरू अतिक्रमणमा परिसकेका छन् ।

इतिहासका वर्द्धनहरू

'गोपाल राजवंशावली' मा उल्लेख भएअनुसार मल्लकालीन नेपालमा बनेपाक्षेत्रले राजनीतिमा ठूलो भूमिका खेलेको थियो र बनेपालीहरूको अगुवाइमा देशको राजनीतिमा उलटपुलटसमेत हुने गरेको थियो । त्यस्ता बनेपालीहरू विशेषतः राम वर्द्धनहरू थिए । ज्योतिराम वर्द्धन महामन्त्री थिए । उनले बनेपालाई एक स्वतन्त्र राज्य बनाउन प्रयत्न गरेका थिए । ज्योतिरामका छोरा अनेकराम पनि महामन्त्री थिए । अनेकरामपछि जयसिंहराम बनेपाका राजा जयार्जुनदेवका महामन्त्री भए । वि. सं. १४११ मा जयस्थिति मल्ललाई भक्तपुरमा भित्र्याइयो । केही समयपछि राजकुमारी राजल्लदेवीसित उनको विवाह भयो । त्यसपछि जयस्थिति मल्ललाई नेपालका राजा घोषणा गरियो । अनि जयसिंहरामले राजा जयार्जुनदेवलाई मान्नुर्पर्छ, बाहिरबाट आएका जयस्थिति मल्ललाई हामी राजा मान्दैनौं भनी ४-५ वर्षम्म पूर्वी भेगको नेतृत्व लिई ठूलो व्रि्रोह गरे । पछि जयार्जुनदेवको मृत्यु भयो । त्यसपछि जयस्थिति मल्लले जयसिंहरामलाई हातमा लिई आफ्ना महामन्त्री बनाए । जयस्थिति मल्लका महामन्त्री बनेपछि जयसिंहराम झन् शक्तिशाली बन्न पुगे                                            ।

जयसिंहराम वर्द्धन अत्यन्तै धर्मात्मा थिए । उनले इन्द्रेश्वरमहादेवका चारै मुखमा सुनौला खोल राखे, त्यस मन्दिरको छानामा सुनको मोलम्बा लगाए र इन्द्रेश्वरको हाताभित्र तुलानारायणको प्रतिष्ठापन गर्नुका साथै व्रि्र विद्वान्हरूलाई मूल्यवान् सामानहरू दान दिए । उक्त व्यहोरा ने. सं. ५२१ को पनौती इन्द्रेश्वरमन्दिरभित्रको सुवर्णपत्रमा उल्लेख छ । मुगलसम्राट सुल्तान समसुद्दीनको आक्रमणबाट ध्वस्त पारिएको पशुपतिनाथमन्दिरको पुनरुद्धार गरी ने. सं. ४८० मा जयसिंहरामले चारै वेदका आधारमा चतुर्मुखी पशुपतिनाथको मुर्ति बनाउन लगाएर शास्त्रीय विधिअनुसार प्रतिष्ठापन गरे । जयसिंहराम बनेपाली थिए । उनको दरबार बनेपाको भोलाखामा थियो । उनको दरबारलाई क्वाठ भनिन्थ्यो । हाल पनि त्यस ठाउलाई क्वाठ नै भन्ने गरिन्छ ।

सन् १४८२ मा भक्तपुरका राजा यक्ष मल्लको मृत्यु भयो । त्यसपछि यक्ष मल्लका साहिँला छोरा रण मल्ल बनेपाका राजा बने । रण मल्लको शासनकाल ने. सं. ६२२ मा देवी चण्डेश्वरीले बनेपाका धलंछे खलकका मोहनसिं मानन्धरलाई सुनको रागोको टाउको वर (प्रसाद) दिएको कुरा वंशावलीमा उल्लेख छ । तिनै मोहनसिंले पशुपतिनाथ महादेवलाई चढाएको एकमुखी रूद्राक्ष अद्यापि पशुपतिमन्दिरमा छ । रण मल्लपछि उनैका छोरा केशव मल्ल र केशव मल्लपछि कृष्ण मल्ल बनेपाका राजा भए । त्यसपछि बनेपा भक्तपुर राज्यसँग मिल्न गयो । 

हाल कायम भएको बनेपा नगरपालिका

जम्मा १४ वटा वडाहरू मिलेर बनेको बनेपा नगरपालिकाको क्षेत्रफल ५४.५९ बर्ग कि.मी. रहेको छ ।  क्षेत्रफलको आधारमा काभ्रे जिल्लाको यो सबै भन्दा सानो नगरपालिका हो भने जनसंख्याको आधारमा काभ्रे जिल्लाको यो सबै भन्दा धेरै जनसंख्या भएको नगरपालिका हो । घरधुरी संख्या १२१०६ भएको यस नगरपालिकामा पुरूष २७३०५ र महिला २८३२३ गरि जम्मा ५५६२८ जनसंखया रहेको छ । यस नगरपालिकाको वडागत विवरण निम्नानुसार रहेको छः

वडा नं. १ को कार्यालय, पाण्डे गाँउ, नाला:
साविक टुकुचा नाला वडा नं. १ देखि ५ सम्मलाइ समेटेर बनेपा नगरपालिकाको नयाँ वडा नं. १ भएको छ । ११६८ पुरूष र १३१४ महिला गरी जम्मा २४८२ जनसंख्या भएको यो वडाको क्षेत्रफल ४.४९ वर्ग कि.मि. रहेको छ । यस वडाको घरधुरी संख्या ५३१ रहेको छ ।
 
वडा नं. २ को कार्यालय, घिमिरे गाँउ, नाला
साविक टुकुचा नाला वडा नं. ६ देखि ९ सम्मलाइ समेटेर बनेपा नगरपालिकाको नयाँ वडा नं. २ भएको छ । ११३७ पुरूष र १२८८ महिला गरी जम्मा २४२५ जनसंख्या भएको यो वडाको क्षेत्रफल ७.८३ वर्ग कि.मि. रहेको छ । यस वडाको घरधुरी संख्या ४९८ रहेको छ ।
 
वडा नं. ३ को कार्यालय, ठूलोचेोर, नाला
साविक उग्रचण्डी नाला वडा नं. ६,७,८,९ र साविक देवीटार वडा नं. ४ र ५ लाइ समेटेर बनेपा नगरपालिकाको सबै भन्दा ठूलो वडा नं. ३ भएको छ । १९२६ पुरूष र १९७९ महिला गरी जम्मा ३९०५ जनसंख्या भएको यो वडाको क्षेत्रफल १०.३५ वर्ग कि.मि. रहेको छ । यस वडाको घरधुरी संख्या ७७१ रहेको छ ।
 
वडा नं. ४ को कार्यालय, उग्रचण्डी, नाला
साविक उग्रचणडी नाला वडा नं. १,२,३,४ र ५ लाइ समेटेर बनेपा नगरपालिकाको नयाँ वडा नं. ४ भएको छ । १८६९ पुरूष र १९३३ महिला गरी जम्मा ३८०२ जनसंख्या भएको यो वडाको क्षेत्रफल ४.१२ वर्ग कि.मि. रहेको छ । यस वडाको घरधुरी संख्या ७८५ रहेको छ ।
 
वडा नं. ५ को कार्यालय, काथु गणेशस्थान
साविक बनेपा वडा नं. १,२ र साविक रविअपि वडा नं.६,७,८,९ लाइ समेटेर बनेपा नगरपालिकाको नयाँ वडा नं. ५ बनेको छ । २५१६ पुरूष र २८२० महिला गरी जम्मा ५३३६ जनसंख्या भएको यो वडाको क्षेत्रफल ३.९९ वर्ग कि.मि. रहेको छ । यस वडाको घरधुरी संख्या ११८३ रहेको छ ।
 
वडा नं. ६ को कार्यालय, बुडोल (काभ्रे क्याम्पस)
साविक बनेपा वडा नं. ११ बनेपा नगरपालिकाको नयाँ वडा नं. ६ बनेको हो । १७६७ पुरूष र १७४१ महिला गरी जम्मा ३५०८ जनसंख्या भएको यो वडाको क्षेत्रफल १.६९ वर्ग कि.मि. रहेको छ । यस वडाको घरधुरी संख्या ७८६ रहेको छ ।
 
वडा नं. ७ को कार्यालय, हंसराज मार्ग
साविक बनेपा वडा नं. ८,९,१० लाइ समेटेर बनेपा नगरपालिकाको नयाँ वडा नं. ७ बनेको हो । २७२७ पुरूष र २७०६ महिला गरी जम्मा ५४३३ जनसंख्या भएको यो वडाको क्षेत्रफल ०.७६ वर्ग कि.मि. रहेको छ । यस वडाको घरधुरी संख्या १०८३ रहेको छ ।
 
वडा नं.८ को कार्यालय, भोलाखाटोल
साविक बनेपा वडा नं. ५,६,७ लाइ समेटेर बनेपा नगरपालिकाको नयाँ वडा नं. ८ बनेको हो । यो बनेपा नगरापालिकाको सबै भन्दा बढी जनसंख्या भएको वडा हो । यस वडामा १८६९ पुरूष र १९३३ महिला गरी जम्मा ७००१ जनसंख्या रहेको छ । यस वडाको क्षेत्रफल ०.४९ वर्ग कि.मि. रहेको छ । यो वडामा घरधुरी संख्या १५८४ रहेको छ ।
 
वडा नं.९ को कार्यालय, लाइकु दरवार
साविक बनेपा वडा नं. ३ र ४ लाइ समेटेर बनेपा नगरपालिकाको नयाँ वडा नं. ९ बनेको हो । २५९५ पुरूष र २६५८ महिला गरी जम्मा ५२५३ जनसंख्या भएको यो वडाको क्षेत्रफल ०.४३ वर्ग कि.मि. रहेको छ । यस वडाको घरधुरी संख्या १२८५ रहेको छ ।
 
वडा नं.१० को कार्यालय, पुलबजार
साविक उग्रतारा जनागाल वडा नं. १,२,३,४ र ८ लाइ समेटेर बनेपा नगरपालिकाको नयाँ वडा नं. १० बनेको हो । २३९० पुरूष र २३६८ महिला गरी जम्मा ४७५८ जनसंख्या भएको यो वडाको क्षेत्रफल ३.१६ वर्ग कि.मि. रहेको छ । यस वडाको घरधुरी संख्या १२८५ रहेको छ ।
 
वडा नं.११ को कार्यालय, पुलबजार
साविक उग्रतारा जनागाल वडा नं. ५,६,७ र ९ लाइ समेटेर बनेपा नगरपालिकाको नयाँ वडा नं. ११ बनेको हो । १०७४ पुरूष र ११२१ महिला गरी जम्मा २१९५ जनसंख्या भएको यो वडाको क्षेत्रफल २.६ वर्ग कि.मि. रहेको छ । यस वडाको घरधुरी संख्या ४८८ रहेको छ ।
 
वडा नं.१२ को कार्यालय, बाँसडोल
साविक महेन्द्रज्योती वडा नं. १ देखि ९  समेटेर बनेपा नगरपालिकाको नयाँ वडा नं. १२ बनेको हो । १६६० पुरूष र १७४९ महिला गरी जम्मा ३४०९ जनसंख्या भएको यो वडाको क्षेत्रफल ५.५ वर्ग कि.मि. रहेको छ । यस वडाको घरधुरी संख्या ६६१ रहेको छ ।
 
वडा नं.१३ को कार्यालय, भैसेपाटी
साविक नासिकास्थान साँगा वडा नं. १,२,३ र ४ समेटेर बनेपा नगरपालिकाको नयाँ वडा नं. १३ बनेको हो । १५९७ पुरूष र १७३५ महिला गरी जम्मा ३३३२ जनसंख्या भएको यो वडाको क्षेत्रफल २.९९ वर्ग कि.मि. रहेको छ । यस वडाको घरधुरी संख्या ७६० रहेको छ । काठमाण्डेो उपत्यकासंग जोडिएको यो वडा काभ्रे जिल्लाको प्रवेश द्वार पनि हो ।
 
वडा नं.१४ को कार्यालय, साँगा (नासिकास्थान)
साविक नासिकास्थान साँगा वडा नं. ५,६,७,८ र ९ समेटेर बनेपा नगरपालिकाको नयाँ वडा नं. १४ बनेको हो । १३३८ पुरूष र १४५१ महिला गरी जम्मा २७८९ जनसंख्या भएको यो वडाको क्षेत्रफल ६.१९ वर्ग कि.मि. रहेको छ । यस वडाको घरधुरी संख्या ५४५ रहेको छ । काठमाण्डेो उपत्यकासंग जोडिएको यो वडा पनि काभ्रे जिल्लाको प्रवेश द्वार हो ।

कार्यपालिका सदस्य विवरण
क्र.सं. पद नाम थर
प्रमुख श्री लक्ष्मी नरसिंह वादे श्रेष्ठ
उप प्रमुख श्री रेखा सापकोटा (दाहाल)
सदस्य (वडा नं. १) श्री पिताम्वर दुलाल
सदस्य (वडा नं. २) श्री हरिशरण घिमिरे
सदस्य (वडा नं. ३) श्री कृष्णप्रसाद दाहाल
सदस्य (वडा नं. ४) श्री श्यामसुन्दर श्रेष्ठ
सदस्य (वडा नं. ५) श्री बलराम अधिकारी
सदस्य (वडा नं. ६) श्री सचितानन्द के.सी.
सदस्य (वडा नं. ७) श्री वर्ण शाक्य
१० सदस्य (वडा नं. ८) श्री दानवहादुर मानन्धर
११ सदस्य (वडा नं. ९) श्री सेरवहादुर सुवाल
१२ सदस्य (वडा नं. १०) श्री चन्द्रवहादुर खड्का
१३ सदस्य (वडा नं. ११) श्री शिवकुमार थापा
१४ सदस्य (वडा नं. १२) श्री रामवहादुर कुवर
१५ सदस्य (वडा नं. १३) श्री सुर्यनारायण नापित
१६ सदस्य (वडा नं. १४) श्री गौरी राउत
१७ सदस्य श्री राजनकुमारी श्रेष्ठ
१८ सदस्य श्री उमा बैद्य
१९ सदस्य श्री अम्विका प्रजापती
२० सदस्य श्री प्रमिला पाण्डे
२१ सदस्य श्री सुरेन्द्र भुजेल
२२ सदस्य श्री तेजवहादुर दमै
२३ सदस्य श्री ज्योती वोगटी
२४ सदस्य श्री ईन्दिरा सार्की
२५ सचिव श्री भोजराज घिमिरे